Abstract: Mondialisering met alleen geld als betaalmiddel reduceert de burger wereldwijd tot klant. In een experiment op de Afrikaandermarkt in Rotterdam konden mensen schenken, ontvangen, ruilen, spelen en informaliseren. Een essay met in de hoofdrol de tomaat van de plantenfamilie Solanaceae.Vissenpost en Tomatenbingo /
Fishpost and Tomatobingo

—–>full version will become is available as PdF/Epub, includes notes and literature: Tomatenbingo en andere sociologische essays

Tomatenbingo

de morele economie van de tomaat op de marktplaats /
the moral economy of the tomato in the market place

door/by Ellie Smolenaars

in opdracht van/ ordered by
Matton Office for Freehouse.
action, theatre & installation:
Ton Matton en Marjolein Meijers

Inleiding: morele economie als vertrekpunt

Vissenpost is vis aan huis bezorgd per post. De vis is per internet besteld via .valt verpakt in nopjesfolie met een doffe plof op de deurmat. Het zijn de gematigde geluiden van handel anno 2009: een muisklik en een matplof. Het is daarmee alsof etenswaren zelfstandig reizen, ze reizen in elk geval niet meer via de marktplaats op de hoek.

Dat was vroeger anders. Ver terug in de tijd, die bruisend chaotische jaarmarkt in Deventer anno 1450. Met varkens druipend aan het spit en vet dat met vurige plofjes druipt in de gloeiende houtskool. Geschreeuw, opzij! Karren met ratelende houten wielen. Waren zijn te koop waarvan de bezoekers het bestaan niet eens wisten, soms wel van over de Alpen, je keek je ogen uit.

In die vroegere samenleving, waar geen welvaart heerste, weinig mensen konden lezen en het ging om het naakte overleven, hadden marktproducten nog een andere functie. Je had de producten nodig om te gebruiken, te ruilen, of door te verkopen. Die marktplaats en die samenleving bestaan niet meer. Niet in Nederland, ook niet elders.

Markten ontwikkelen zich, zijn mondiaal en zijn na een lange aanloop van meerdere eeuwen definitief een volgende fase ingegaan. Handel kunnen we ons nu bijna alleen nog maar voorstellen als een gebeurtenis op wereldschaal, met producten die van overal komen en die overal en onmiddellijk verkrijgbaar zijn. De concurrentie is moordend, de prijzen laag. De vraag is of dit louter gunstig is voor de consument. Raken we aan grenzen van wat producten voor consumenten kunnen betekenen? Wat is een tomaat ons werkelijk waard?

De Duitse socioloog Nico Stehr voorspelt een nieuwe ontwikkelingsfase. In Die Moralisierung der Märkteiii voorziet hij dat op markten niet alleen prijzen tot stand komen en producten worden verkocht, maar motieven en waarden een steeds grotere rol gaan spelen. Hij verwacht daarbij veel van de rol van de geïnformeerde consument in de kenniseconomie. De vraagzijde kan van de economie weer een morele economie maken.

Waarom is een morele economie nodig? Een economie zonder moraal is als een door een bever aangeknaagde boom. Die valt uiteindelijk om en trekt de hele samenleving in haar val mee. De kern van het probleem is dat normatief geladen definities in de loop der economische ontwikkeling zijn geëxternaliseerd. Een voorbeeld daarvan is de omgang met oudere werknemers. Vroeger werden oudere arbeiders in andere functies in dienst gehouden, oudgedienden kregen een baantje als portier. Met de komst van managers en aandeelhouders in plaats van eigenaar-ondernemers is de moraliteit ten aanzien van oudere werknemers op ondernemingsniveau verdwenen en verschoven richting staat.iv Een vergelijkbaar proces is zichtbaar in de sfeer van productie en consumptie. Kwaliteitsnormen en aansprakelijkheidsverzekeringen nemen de plaats in van persoonlijke kwaliteitsoordelen en verantwoordelijkheid rondom producten. De moraal wordt abstract en uiteindelijk – zo luidt onze voorspellende stelling – behoorlijk hulpeloos.

Rond die morele economie speelt dit essay zich af, tegen het decor van de marktplaats en met in de hoofdrol de tomaat en de mens. Nu verkeert die fysieke marktplaats in een spagaat, tussen bijzonder en alles beschikbaar, tussen romantiek en niet meer uniek zijn, tussen hectiek en dooie vissenpost. De tomaat op de markt is een massaproduct, zo goedkoop mogelijk en per kilo aangeboden. De bezoeker is de betaler, de klant die zijn of haar portemonnee trekt en geld ruilt tegen tomaten.

Vanuit het gezichtspunt van de morele economie komt waarde tot stand in een proces van sociale uitwisseling en gaat het om economische, culturele èn sociale waarden. Voor de tomaat betekent dat erkenning als een bijzondere vrucht, en voor de klant dat je meer bent dan betaler. Voor de mens dat je een prettig contact bij het kopen op prijs stelt, je graag zou weten waar de tomaat vandaan komt en of de tomaat bespoten of onbespoten is. Het zou ook prettig zijn wanneer de tomaat zonder uitbuiting van arbeidskrachten en milieuschade heeft kunnen groeien. Kortom, het gaat bij de aankoop van een tomaat niet alleen om prijs en acute gebruikswaarde, maar ook om moraliteiten, om waarden.

Nu is de markt het resultaat van menselijke actie, het is geen design. Het gaat om het doen. Dit essay interacteert daarom met het doen en fungeert als geweten van het sociaal experiment uitgevoerd in de eerste helft van 2009 op de Afrikaandermarkt in Rotterdam. De markt gonst, al eeuwen, en we doen er een sociaal schepje bovenop door het morele karakter van de markt uit de schaduw van het puur economische te halen. We doen dat door geld secundair te maken, door het sociale contact van de uitwisseling voorop te stellen, en door mensen andere rollen dan die van betalende klant te bieden. Dan broeit er iets interessants. Vier uitwisselingspraktijken passen we toe: Schenken, Ruilen, Spelen en Informaliseren. Met in de hoofdrollen: tomaten en de mens.

EEN  Tomaten op reis: oordloos en verdinglijkt
Een tomaat heeft niet alleen een kiloprijs. In Nederland is met de tomaat in de jaren negentig politiek bedreven en stond de tomaat voor een ‘nee’ tegen de gevestigde politiek. Het is een vrucht waar smijtdreiging van uitgaat. In de Spaanse stad Buñol is uit onvrede het smijtfeest La Tomatina ontstaan. Jonge mannen bekogelen elkaar met ontbloot bovenlijf op de laatste woensdag van augustus met tomaten. Een tomaat in de hoofdrol bezit dus een zeker revolutionair potentieel – in elk geval meer dan een krop sla – en bezit daarbij als normatief geladen vrucht behorende tot de familie der Solanaceae vele gezichten, van schattig cherrytomaatje tot grimmig stoere vleestomaat.

Wat gebeurt er precies wanneer we de tomaat op de markt uitdrukken in termen van sociale relaties, van een morele economie? Wat kun je met deze tomaat? Kun je er een goede daad mee verrichten? Een relatie mee aangaan? Wat voor soort relatie dan? Kan de tomaat geluk brengen? Kun je er mee spelen? Kun je er kwaad mee aanrichten? Mee improviseren? Kun je een tomaat weggeven of ruilen? En waarom zou je dat allemaal doen?

De geschiedenis van de tomaat is de geschiedenis van de globalisering. Terug in de historie. Toen de aarde in de hoofden van de mensen nog plat was, groeiden wilde tomaten alleen in een lange strook aan de westkant van vooral Zuid-Amerika (Andes), maar ook Midden-Amerika (Equador en Mexico).v In de zestiende eeuw kwam de tomaat naar Zuid-Europa. De horizon van de kooplieden was inmiddels bol en omvatte de aarde. Uiteindelijk resulteerde dat in de negentiende eeuw  (…….)

ES/Wendorf/Rotterdam 27/05/2009.

Noten en literatuur: in PdF-versie!