Deze column verscheen in Sociologie Magazine / December 2012: p.9. Met dank aan eindredacteur Jacob Moerman.

‘De woonwagenmens en het woonwagenkind zijn niet sympathiek (..) onuitstaanbaar (..) En het schooien zit hen van oudsher in het bloed.’ Verontwaardigd citeert Lau Mazirel de brochure Woonwagenbewoners (1966). De juriste Laura Carola (Lau) Mazirel (1907-1974) protesteert tegen deze onsympathieke beschrijvingen.WoonwagenvolkLauMazirel

In Woonwagenvolk verzamelde historica Leonie de Goei het werk van Mazirel en voorzag het van een biografie. Mazirel groeide tweetalig op in de grensstreek in het Noordlimburgse dorp Gennep. Haar ouderlijk huis was voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog een toevluchtsoord voor vluchtelingen en landverhuizers. In de Tweede Wereldoorlog was ze in Amsterdam actief in een netwerk van individuele verzetplegers en betrokken bij de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister in 1943.

Analytisch bezorgd is Mazirel over het feit dat inhumane classificaties de boventoon blijven voeren. Ze schrijft daarom artikelen als: Hoe Zigeunerkoningen worden gemaakt en De liquidatie van de ‘lagere standen. Daarbij roert ze lastige kwesties aan als: waarom zigeuners in de mode zijn, maar je toch niet populair bent als je zegt “Ik ben een zigeuner.”

Vooral uit ze kritiek op registratiesystemen. Daarmee konden zigeuners worden geïdentificeerd en gesedimenteerd op vaste locaties. Een bezetter kan ze zo overvallen en wegslepen. Dit proces – registratie, sedimentatie, bezetter, afvoeren, moord – kennen we, ook van Srebrenica 1995. Mazirel legt uit dat aankomende genocide te herkennen is aan iemand die zegt: “Jij moet weg.” En niet aan “jij moet dood.”.

Er wordt in Nederland veel klaargezet voor een eventuele ‘staatsgrijper of adspirantbezetter’, schrijft Mazirel in 1968 in De Gids. Vrijwel zeker lijkt het me dan ook dat Lau Mazirel nu geen Facebook-profiel zou aanleggen. Zij zou waarschuwen tegen registraties van fangroepen, geloofsgroepen, politieke groepen of patiënten inclusief hun dossiers. De juriste zou niet zo naïef zijn te geloven dat kwaadwillenden deze schat aan gegevens links laten liggen. In de foute handen is registratie een levensgevaarlijk explosief.

Sociologisch onderzoek in de jaren vijftig categoriseerde woonwagenbewoners naar drie soorten: reizigers, burgers en zigeuners. De reizigers zijn van origine van Nederlandse afkomst. De burgers hebben door hun beroep, danwel door economisch en moreel verval, een standplaats op een woonwagenkamp. En zigeuners zijn woonwagenbewoners van uitheemse oorsprong. Deze driedeling is volgens Laura Mazirel direct ontleend aan het werk van de Duitse psychiater en Kriminalbiolog Robert Ritter (1901-1951). Ritters onderzoek was verantwoordelijk voor het toewijzen van de zigeunerstatus aan mensen die vervolgens direct gedeporteerd werden. Hij liet ook een sociologische enquête uitvoeren onder woonwagenbewoners door Nederlandse studenten.

Reizigers zijn in de terminologie van Ritter ‘Autochthone Nomaden’. Nu volgt een analogie die beslist ongepast is. In een aflevering van Zomergasten ‘profeteerde’ trendwatcher Lidewij Edelkoort nomadisch leven tot nieuwe trend. Ook Edelkoort zelf bekende zich tot het nomadisch bestaan en verblijft dan het liefst in vaste hotels en eet in dezelfde restaurants. Modern nomadendom, met zeg maar het Parijse hotel-restaurant als woonwagenstandplaats en het luchtverkeersnet als verbindingskaravaan. Edelkoort zei niet: “Ik ben een zigeuner.” Maar uit voorzorg moeten we deze nomaden toch Mazirelliaans waarschuwen: registreer je niet en word geen Facebookfan van je vaste hotel.

Woonwagenvolk. Lau Mazirel. Samenstelling en nawoord door Leonie de Goei (1986) Amsterdam: Lau Mazirel Stichting/Kritiese Biblioteek Van Gennep

VERGETEN SOCIOLOGIE bespreekt onbekendere boeken van Nederlandse sociaal-wetenschappers en is geïnspireerd op de columns van de Poolse schrijfster Wislawa Szymborska (1923-2012), verzameld in Onverplichte lectuur.