Wie is wij? De wij-vraag zet klassiek-sociologische thema’s op de agenda. Is er iets wat ons mensen bindt? Hebben we een gemeenschappelijke identiteit? Vormen 7 miljard individuen een wereldsamenleving? En kan er een ‘99%-wij’ zijn, zoals in ‘We are the 99%‘? Twee sociologen – Kees Schuyt en Mark Elchardus – vroeg ik naar het ‘wij’ en naar het ‘ik’ in de samenleving. In deze tweede blogpost is Mark Elchardus aan het woord: ‘We moeten op zoek naar het wij van de betrokkenheid.’

Antwoord 2: ‘We moeten op zoek naar het ‘wij’ van de betrokkenheid

‘Terwijl zelven overlopen van zichzelf, is het wij schaars’, aldus de Brusselse socioloog Mark Elchardus *. Hij constateert het ontbinden van bepaalde groepsvormen en de groei van nieuwe. Elchardus vraagt in een recensie van de essaybundel van Kees Schuyt ‘Over het recht om ‘wij’ te zeggen’ (2009) meer aandacht voor het ‘wij’ van de betrokkenheid. Het individualisme vindt hij grappig ouderwets.

Individuele autonomie is een illusie ‘Eén van onze grote moderne illusies is het geloof in individuele autonomie. Wij moderne mensen geloven graag dat we in de stuurcabine van het eigen leven zitten, dat ons zelf soeverein is en controleert. In feite werd het zelf zelden zo sterk gestuurd en gecontroleerd als vandaag. Deze samenleving verdraagt bitter weinig gedragsvariatie. We sluiten meer en meer mensen uit, vinden dat meer en meer mensen een of andere behandeling nodig hebben om weer conform de norm te worden, kunnen echt niet omgaan met een voor ons relatief nieuwe godsdienst als de islam.’

Zelven die overlopen van zichzelf ‘De sturing van het gedrag gebeurt nu door onderwijs, massamedia, reclame, het kapitalisme van de begeerte en therapie. Geen Big Brother gedoe hier, wel een manier van beïnvloeden die vol spanningen en conflicten zit op de componenten van het zelf, op wat een zelf maakt: de wijze van de wereld te zien, de wensen en emoties, de smaken en kennis… Daarom spreek ik van zelfcontrole. Deze steunt nogal sterk op het voorschrift: uit je spontaan, uit je emoties, laat je zelf overlopen. Anders en preciezer geformuleerd: uit je zelf, uit je spontaan over wat onderwijs, reclame en therapie al die jaren in je hebben gestopt. Wie zich uit en bloot geeft, wordt controleerbaar. We biechten nu in praatprogramma’s. In de negentiende eeuw verwees zelfcontrole naar zelfdwang en zelfbeperking. Pijnlijk lijkt dat, maar paradoxaal genoeg bood dat meer kans op vrijheid en gedragsvariatie dan de huidige zelfcontrole die niet steunt op beperking, maar op expressie, op zelven die overlopen van zichzelf.’

De uitweg? ‘Toch moeten we vooral op zoek naar het schaars geworden ‘wij’ van de betrokkenheid.’ (…) ‘Ik vrees echter dat de denkers van de Tegen-Verlichting gelijk hebben als ze wijzen op de hardnekkige kracht van al de niet rationele gevoelens, denk maar aan nationalisme, geloof in menselijke instincten, vooroordelen… Het blijft dus streven naar een wereld waarin redelijkheid en rationaliteit een grotere plaats krijgen, maar we mogen nooit de fout maken te geloven dat het gedrag van mensen kan worden begrepen op basis van hun rationeel streven alleen. Niet-rationele elementen, en dikwijls noemen we dat gevoelens, spelen een belangrijke rol.’

Welke gevoelens dan? ‘Nou, dat kunnen er heel wat zijn. Vandaag lijken nationalisme, haat, angst, afgunst, gevoelens van achterstelling en dergelijke nogal belangrijk. Moet men zich zorgen maken over individualisme? Kees Schuyt vreest dat het tot fragmentering, atomisering leidt. Ik ben daar niet zo zeker van, zie eerder het ontbinden van bepaalde groepsvormen en de groei van nieuwe. Het kan zijn dat men die oudere beter en leuker vindt, men kan dat terecht vinden, maar dat betekent niet dat de verandering in groepsvorming kan worden beschreven als atomisering of fragmentering. Het gaat veeleer om een verandering van de soort bindingen tussen mensen. Individualisme is niet zozeer gevaarlijk, maar wel grappig ouderwets. De wereld is grondig veranderd. Zich beroepen op het individualisme was een goede manier om zich te emanciperen van geloof, ideologie, traditie, bevel… het is een compleet ondoeltreffende, ja zelfs idiote manier om te proberen zich te emanciperen van de invloed van onderwijs, reclame, kapitalisme van de begeerte, therapie. Emancipatie onder de condities van de nieuwe modus van controle kan enkel door collectief controle te verwerven over de factoren die ons voelen, denken en doen bepalen. Anders gesteld, individualisme heeft opgehouden de vrijheid te dienen.’

*Mark Elchardus is hoogleraar Sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel.  Over het nieuwe zelf verscheen: Self-control as social control – The emergence of symbolic society. in: Poetics 37, 2009, pp.146-161 en samen met Kobe De Keere, Institutionalizing the New Self. in: European Societies, nr. 5, 2010, pp .743-764. In 2011 verschijnt van Kobe De Keere, Mark Elchardus & Olivier Servais: Een land/twee talen. Lannoo.

Een fraai interview van Jan de Zutter met Mark Elchardus en Kees Schuyt over politiek en samenleving verscheen in: SAMPOL, 8, 2010, pp.72-85.